موقعيت و تاريخچه

روستاي قلعه رودخان از توابع بخش مرکزي شهرستان فومن، با مختصات جغرافيايي 49 درجه و 15 دقيقه طول شرقي و 37 درجه و 6 دقيقه عرض شمالي، در 22 کيلومتري جنوب غربي فومن و 47 کيلومتر رشت قرار دارد. اين روستا در ناحية کوهستاني استقرار يافته و از شمال و جنوب به اراضي جنگلي، از شرق به روستاي حيدر آلات و از غرب به روستاي فوشه محدود شده است.
اين روستا، تحت تأثير اقليم معتدل کوهستاني، زمستان‏هاي سرد و تابستان‏هاي معتدل و مرطوب دارد. ميزان بارندگي سالانه آن 1732 ميلي‏متر گزارش شده است و از سطح دريا در حدود 700 متر ارتفاع دارد.
رودخان، مخفف رودخانه است و قلعه رودخان، نام قلعه‏اي است در نزديکي رودخانه که طي قرن‏ها، از مراکز حکام گيلاني بوده است. عبدالفتاح فومني در کتاب تاريخ گيلان از اين قلعه ياد کرده است. سلاطين اسحاق‏وند، که نسبت خود را به اشکانيان مي‏رساندند، از سال 550 تا 1002 هـ . ق بر قسمت اعظم اين مناطق حکمراني داشته‏اند و از اين قلعه (با توجه به موقعيت دفاعي ممتاز آن)، به عنوان مقر فرمانروايي استفاده نموده و به دفعات در تجديد بنا و مرمت آن همت گماشته‏اند. هدايت‏خان، حاکم فومن در سال 1175 هـ . ق به هنگام قيام عليه کريم‏خان زند، قلعه را بازسازي کرده است.
از تاريخ احداث قلعه، اطلاع دقيق در دست نيست، اما کارشناسان، ساخت آن را به دوره ساساني نسبت داده‏اند که در قرن 5 و 6 هـ . ق در زمان حکومت سلجوقيان تجديدبنا شده است. در کتاب «از آستارا تا استرآباد»، قلعه روخان سومين بنا، از بناهاي عجيب هفتگانه گيلان معرفي شده است.
مردم روستاي قلعه رودخان به زبان‏هاي تالشي و گيلکي سخن مي‏گويند، مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند.

الگوي معيشت و سکونت

براساس نتايج سرشماري سال 1375، روستاي قلعه رودخان 714 نفر جمعيت داشته است که در سال 1385 به 742 نفر افزايش يافته است.
درآمد بيشتر مردم روستاي قلعه رودخان از فعاليت‏هاي زراعي و دامداري و پرورش کرم ابريشم تأمين مي‏شود. گروهي از مردم، در بخش خدمات و صنايع دستي اشتغال دارند. بيشتر اراضي مزروعي روستا، به کشت برنج اختصاص دارد. از ديگر محصولات زراعي روستا مي‏توان به لوبيا، سيب زميني، چاي و صيفي‏جات اشاره کرد. پرورش گاو، گوساله، گوسفند و بز نيز رواج دارد و گوشت و انواع فرآورده‏هاي لبني مانند شير، ماست، کره، دوغ، روغن و لور از محصولات دامي اين روستاست. پرورش کرم ابريشم، طيور خانگي و ماهي قزل‏آلا نيز رايج است.
يک کارگاه چايسازي، 3 واحد مرغداري صنعتي و 1 کارگاه برنج‏کوبي در اين روستا وجود دارد. زنان روستا با توليد صنايع دستي مانند چادر، شال، جوراب و دستکش در بهبود وضع اقتصادي خانوار مشارکت دارند.
روستاي قلعه رودخان در حاشيه رودخانه، با بافت مسکوني خطي، به صورت نسبتاً متمرکز استقرار يافته است. خانه‏هاي بافت قديمي روستا، در دو طبقه بنا شده‏اند. کف کرسي آن‏ها از الوارهاي چوبي و کاهگلي ساخته شده است. از طبقه پايين در فصل زمستان و از ايوان و طبقه بالا در فصل تابستان استفاده مي‏شود.
در خانه‏هاي جديد، اتاق خواب، آشپزخانه، اتاق نشيمن و سرويس بهداشتي به سبک واحد مسکوني شهري اجرا شده است. ايوان و سقف شيرواني در هر دو بافت قديمي و جديد وجود دارد. مصالح خانه‏هاي جديد شامل آجر، آهن، سيمان، گچ و ورق گالوانيزه است و در ساخت خانه‏هاي قديمي، از مصالح بومي خشت، چوب و کاهگل استفاده شده است. حريم خانه‏ها، به وسيله ديوار يا پرچين از هم مشخص و تفکيک شده‏اند.



جاذبه‏هاي گردشگري

مسير دسترسي به قلعه رودخان آن‏چنان زيبا و باشکوه است که هر گردشگر صاحب ذوقي را به وجد مي‏آورد. در اين مسير، پس از عبور از روستاي حيدر آلات و طي 3 کيلومتر جاده خاکي، اراضي پارک جنگلي قلعه رودخان آشکار م‏شود. پس از عبور از پل چوبي زيباي رودخانه، مسير پياده سنگفرش آغاز مي‏شود. اين مسير با دسترسي بسيار زيبا همراه با جنگل‏هاي سرسبز است که جريان رودخانه خروشاني زيبايي آن را دو چندان مي‏کند. اين مسير در ميان مردم و کوهنوردان به دالان بهشت معروف است. بيشترين ايام ديدار گردشگران از اين طبيعت زيبا، فصول بهار و تابستان است. اما پاييز با جلوه‏اي هزار رنگ و زمستان با برف سپيد، طبعيت رويايي قلعه را براي تمام طول سال قابل گردش و بازديد ساخته است.
قلعه رودخان به نام قلعه کهن، قلعه حسامي، قلعه سکسار و قلعه هزار پله نيز معروف است. اولين بار خودزکوه يا خچکو، محقق روسي لهستاني‏الاصل، در سال 1830 ميلادي به بررسي‏هاي باستان‏شناختي اين قلعه پرداخت.
قلعه رودخان به مساحت 6/2 هکتار به وسيله 65 برج و بارو و ديواري به طول 1500 متر احاطه شده است. مصالح به کار رفته در آن، سنگ و آجر است ک در بخش‏هاي آسيب‏پذير و حساس از ملاط ساروج نيز استفاده شده است.
اين قلعه تاريخي از دو قسمت ارگ يا شاه قلعه و قورخانه يا قسمت افسرنشين تشکيل شده و در ورودي يا دروازه آن رو به شمال است و در دو طرف آن، دو برج احداث شده است. بر بالاي دروازه اصلي کتيبه‏اي نصب شده بود که در حال حاضر، در موزه رشت نگهداري مي‏شود.
فرم کلي قلعه نامنظم و داراي دو بخش شرقي و غربي است. بخش غربي شامل دروازه ورودي، چشمه، حوض، آب انبار، سردخانه، حمام، آبريزگاه، شاه‏نشين و تعدادي واحد مسکوني است.
بخش شرقي کوچک‏تر از بخش غربي است و شامل دروازه ورودي جداگانه با دو برج بزرگ، زندان، تعدادي واحد مسکوني و در اضطراري (دزددر) است. به نظر مي‏رسد دوره ساخت قسمت شرقي با قسمت‏هاي مياني و غربي متفاوت باشد.
قلعه شاه‏نشين داراي دو ارگ و شانزده قراول خانه است؛ قراول خانه‏ها به صورت دو طبقه با نورگيرها و روزن‏هاي متعدد و مسلط بر محيط اطراف ساخته شده‏اند. شاه‏نشين نيز، از دو طبقه تشکيل شده است.
قلعه افسرنشين در ضلع شرقي قلعه رودخان واقع شده است. درون ديوار شمالي و جنوبي قلعه در فواصل نامنظم، برج‏هايي با اتاقک‏هاي ديده‏باني هشت ضلعي آجري ساخته شده است. همچنين، بر روي ديوارها، منافذ و ترک‏هايي براي ديده‏باني، ريختن مواد مذاب و تيراندازي تعبيه شده است.
قلعه رودخان يکي از مهم‏ترين آثار تاريخي است که تاکنون از حوادث روزگار در امان مانده است.
مردم روستاي قلعه رودخان مراسم عزاداري ائمه و نيز مراسم ملي عيد نوروز، نوروزي‏خواني، سيزده بدر، شب يلدا، چهارشنبه سوري و عروس گوله را برگزار مي‏کنند. همچنين برگزاري واوين مشته در زمان برداشت محصول برنج رواج دارد. از جمله مراسم خاصي که در روستا و در دهه اول محرم برگزار مي‏شود، مراسم پخت آش سير يا آش فاطمه زهرا (س) و احسان آن بين عزاداران است که به نذري يا خرجي معروف است. کوبيدن به تشت و شليک تفنگ براي آفتاب‏خواهي و پختن آش براي طلب باران از ديگر مراسم ويژه روستاي قلعه رودخان است.
انواع بازي‏هاي محلي به خصوص بين کودکان و جوانان روستا رواج دارد که از جمله آن‏ها مي‏توان به شب‏بازي، گرگم به هوا، سنگ‏بازي، هفت سنگ، کتک بازي، خط بازي، قئيش بازي، آسيا بچرخ، مهره‏بازي، پوته کله بازي‏، هاي تخم‏مرغ گنديده، بالابلندي، تاپ‏تاپ خمير، همه گرگ، سوسوک، استوپ سنگي، وسطي و بگير و بستون اشاره کرد.
پوشاک غالب مردم روستاي قلعه رودخان، لباس محلي است. زنان روستايي از دامن بلند و پرچين، پيراهن بلند با نيمه تنه، پيژامه و روسري در رنگ‏هاي شاد و زيبا استفاده مي‏کنند که بيشتر شبيه لباس زنان تالشي است. مردان نيز، شلوار، پيراهن، کلاه و نيم تنه مي‏پوشند.
صنايع دستي روستاي قلعه رودخان مشتمل بر انواع بافته‏هاي پشمي شال، جوراب، چادر و دستکش است.
انواع غذاهاي محلي عبارتند از: آغوز قاتق (فسنجان)، سير و شفيد و گوشت (سيروشويد)، آلو خرما گوشت، شامي، بلبوپلو، نهمه قرمه، ويزوکوکو، قيمه، شير قورمه، آلو مسما.
موسيقي محلي اين منطقه با استفاده از سازهاي نقاره، ني، سرنا، دياره (دايره) و سنج در مقام‏هاي طالشي‏خواني، چوپاني، شادي‏خواني، هيار هيار، امان ليله و يدوله اجرا مي‏شود.

دسترسي: اين روستا از طريق شهر فومن با جاده‏اي مناسب، آسفالت و بسيار زيباي جنگلي قابل دسترسي است.