فرهنگ : «عاملی که به زندگی انسان معنا و جهت می دهد»  آنکه فرهنگ و تاریخ گذشته و گذشته گان خود را شناخت ، خود را شناخته است .

پس از سقوط کابینه ی سید ضیاء، احمد شاه قاجار، احمد قوام معروف به قوام السلطنه را در شرایطی که در زندان بود، برای رییس الوزرایی انتخاب کرد. او برادر وثوق الدوله بود و توسط سید ضیاء الدین طباطبایی و به دستور او زندانی شده بود. (1) معروف است که احمدشاه برای صدور حکم رییس الوزرایی احمد قوام، تعهدی نیز از وی گرفت و آن تعهد این بود که از او خواست تحت تأثیر سیاست انگلیس قرار نگیرد و تسلیم خواسته های زیاد و ویران گر آن ها نشود. احمدشاه برای اعلام این نظر و خواسته به قوام، فردی به نام اسدالله میرزا شهاب الدوله را به پادگان عشرت آباد تهران و همان جایی که قوام زندانی بود، فرستاد. شهاب الدوله، قوام را خوب می شناخت و از دوستان او محسوب می شد. وقتی وارد زندان گردید، با قوام احوال پرسی کرد و فرمان احمدشاه را به اطلاع او رساند. قوام از شنیدن آن شگفت زده و شادمان شد و اظهار داشت: «با نهایت افتخار و سربلندی، اوامر شاهانه را می پذیرم و بر طبق دستور رفتار می کنم.» (2) آن گاه قوام و شهاب الدوله از زندان بیرون آمدند و به حضور شاه رسیدند و احمدشاه حکم رییس الوزرایی قوام السلطنه را صادر کرد. قوام، وزرای خود را در ماه رمضان سال 1339 هـ ق (3) به حضور احمد شاه معرفی کرد. از همان ابتدای کار، قوام السلطنه نهضت جنگل و رهبر آن را مانع اساسی بر سر راه دولت خود می دید، چون میرزا کوچک خان با استفاده از موقعیت جنگل های شمال و استراتژی نهضت جنگل بر ضد دولت مرکزی، فعالیت می کرد و مبارزات وی سبب شده بود که مبارزان سایر شهرها نیز دست از اقدام های خود بر ضد دولت برندارند. در کابینه ی قوام السلطنه اقدامات و برنامه های مؤثری انجام شده بود، چنان چه مرحوم علی اصغر شمیم در کتاب «ایران در دوره ی سلطنت قاجار» می نویسد:
«قوام السلطنه زمان یکی از فعال ترین و پرکارترین کابینه های دوره ی مشروطه را در دست داشت و علاوه بر گذراندن قانون نفت شمال و به تصویب رساندن پیمان مودت ایران و شوروی و عهدنامه ی نادری ایران و افغانستان و ایران و چین در مجلس چهارم، بر قیام ها و طغیان های داخلی نیز پیروز گردید و چون برای تکمیل قشون قوای نظامی تلاش می کرد، موفق شد امنیت را تا حدی در کشور برقرار سازد. تعداد نیروهای نظامی ایران در این زمان نسبت به گذشته افزایش یافت و انگلیسی ها فهمیدند که ارتش ایران قادر به تأمین خواست های آنان می باشد و به همین جهت پلیس جنوب را که شامل یازده هزار نیرو می شد، منحل کردند.» (4)
اقدامات قوام شاید با طرز تفکر احمدشاه و هم چنین روحیه ی سربازی سردار سپه (وزیر جنگ) سازگار نبود و علاوه بر آن به خاطر طرح مسأله ی نفت شمال، هم شوروی و هم انگلیس نسبت به دولت قوام بدبین و ناراضی شده بودند. در مجلس نیز به تدریج اکثریت طرفدار دولت به اقلیت و اقلیت مخالف دولت هم به اکثریت مبدل گردیده بود. قوام در جمادی الاول سال 1340 هـ ق (5) استعفای خود را تقدیم احمدشاه کرد و مورد پذیرش و موافقت وی قرار گرفت و مشیر الدوله پیرنیا جای او را گرفت. (6)
نخست وزیری مشیرالدوله چندان طولانی نبود و به دلیل ضعف های زیاد، در همان سال سقوط کرد و بار دیگر قوام روی کار آمد. ولی دوباره به دلیل عدم همراهی مجلس با قوام، کابینه اش در جمادی الثانی سال 1341 هـ ق سقوط کرد. (7) در مجموع احمد قوام از سال 1340 تا 1366 هـ ق ده کابینه تشکیل داد و قرار بود کابینه ای یازدهم خود را در سال 1371 هـ ق (تیر 1331 هـ ش) تشکیل دهد، ولی مجبور به استعفا شد. (8) قوام در ابتدای دوران صدارت خود، مانند وثوق الدوله نمایندگی برای مذاکره با رییس نهضت جنگل فرستاد و (9) برخورد شایسته ی میرزا با نمایندگان قوام مسأله ای طبیعی بود، چرا که میرزا به حسن اخلاق و رعایت آداب معاشرت شهرت داشت. مذاکرات نسبتاً طولانی بین میرزا و آن ها صورت گرفت و میرزا نظرات خود را برای انتقال به قوام مطرح نمود و تأکید بیش تر او به تجدید نظر دولت در سیاست حمایت از نیروهای بیگانه و حذف سلطه ی آنان و استقلال کشور بود. همان گونه که گفته شد یکی از اقدام های مؤثر کابینه ی قوام، انعقاد پیمان مودت بین ایران و روسیه بود که به موجب آن روس ها نواحی شمالی ایران را تخلیه کردند و این مناطق را ترک گفتند که مسلماً تأثیر گفته های میرزا کوچک خان در اذهان دولت مردان ایران، زمینه ی این نگرش را برای انعقاد پیمان مودت فراهم نمود.
دو دسته از قوای روس در سر حدات گیلان حضور داشتند. دسته ی اول به ن244» و دسته ی دوم به «یادگار 26» معروف بودند. علت نام گذاری دسته ی دوم که شامل روس ها آذربایجان، قفقاز، ارامنه و گرجی ها می شدند، قتل 26 نفر از نیروهای مهم بلشویک ها بود که به فرمان ژنرال دینکن در بادکوبه کشته شدند و از آن پس هر دو دسته شمال ایران را تخلیه کردند. در این زمان نیروهای میرزا کوچک خان و خالو و قربان و احسان الله خان وضع خوبی داشتند. تعداد نیروهای خالو قربان هشت صد نفر با دو ارابه ی توپ صحرایی و شش مسلسل دستی و نیروهای احسان الله خان سه هزار نفر بود و هر یک از آن ها نیز مالیات محدوده ی تحت نظارت خود را دریافت و هزینه می کردند.
سرکوبی قیام کلنل محمد تقی پسیان در خراسان و بروز اختلاف بین نیروهای انقلابی سبب شد تا نیروهای قزاق جرأت و شهامت بیش تری به دست آورند و با روحیه ای بهتر برای سرکوبی میرزا کوچک خان جنگلی بخشی از نیروهای خود را به سه دسته تقسیم کردند و از سه مسیر زنجان و ماسوله، منجیل و رودبار، تنکابن و خرم آباد به گیلان اعزام شدند. در این میان نماینده ی روس ها (10) که از سران دولت خود دستور می گرفت، مایل بود مقابله ی نیروهای قزاق و قوای جنگل بدون خون ریزی انجام شود، از این رو سیاست ایجاد تفرقه و اختلاف بین نیروهای جنگل را پیش گرفت. (11)



 پی نوشت ها :

1- به استناد بعضی از اسناد تاریخی و از جمله نظر مرحوم حسن مکی در جلد اول کتاب تاریخ بیست ساله ی ایران، قوام السلطنه نخستین انتخاب احمدشاه نبوده است. وی می نویسد: «شاه ابتدا موضوع نخست وزیری را با «روتشتین»، نماینده ی دولت شوروی به بحث گذاشته و آن را به مشیرالدوله تکلیف نمود و چون او را نپذیرفت به سراغ مستوفی الممالک رفت، او هم از پذیرش آن خودداری کرد و در مرحله ی سوم، این مسأله به مشاور الملک که وزیر دربار بود، پیشنهاد گردید. این بار به دلیل مخالفت انگلیس با این شخص، او هم از فهرست خارج شد و در عوض انگلیسی ها سردار سپه را برای این کار تعیین کردند، او هم مورد نظر احمد شاه نبود و بالاخره احمد شاه برای خلاص شدن از این خلأ سراغ قوام رفت.
2- تاریخ بیست ساله ی ایران، ج1، حسین مکی، ص 411.
3- مطابق با خردادماه سال 1300 هـ ش.
4- پلیس جنوب را خود انگلیسی ها به وجود آورده بودند و هدفشان این بود که در مقابل نیروهای روس در شمال ایران، آن ها هم در جنوب نیرویی داشته باشند.
5- دی ماه سال 1300 هـ ش.
6- ایران در دوره ی سلطنت قاجار، علی اصغر شمیم، ص 633.
7- بهمن ماه سال 1301 هـ ش.
8- نخست وزیر ایران (2)، زندگی سیاسی قوام السلطنه، جعفر مهدی نیا، صص 19 تا 23.
9- نصیر السلطنه، سید جلیل اردبیلی، میرزا هاشم خان و سعدالله خان.
10- روتشتین.
11- تاریخ انقلاب جنگل، محمد علی گیلک «خمامی»، ص 460.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

Template Design:Dima Group