وجه تسمیه و ریشه یابی نامواژه شهر رشت

مسعود صوفی نژاد سیویری_ گیلان شناس
رشت، شهر بارانهای نقره ای فام وساختمان های سفال به سر؛ در گذشته های دور آمیزه ای از شهر و روستا بود.باشندگان قدیم رشت از قوم اصیل گیل به زبان گیلکی تکلم میکردند.در عهد صفویه با رواج گسترده تشیع؛ مذهب شیعه دوازده امامی را پذیرفتند.ناگفته پیداست از گذشته دور اقلیت های مذهبی اعم از ارمنی و زرتشتی و یهودی در کنار بقیه مردم با فرهنگ رشت؛ زندگی مسالمت آمیزی را تجربه میکردند.رشت؛ پژواک طنین انداز فرهنگ و تاریخ و تمدن دیر سال؛ سرزمین باستانی گیلان در پهنه ی ایران زمین است.شاید این پرسش به ذهن هر یک از باشندگان رشتی خطور کند که نامواژه کهن رشت؛ دارای چه معنا ومفهومی است وریشه ان از کجاست؟!… مطلب حاضر پژوهشی تحلیلی توصیفی از اتیمولوژی یا ریشه شناسی از نامواژه رشت در زبان گیلکی است تا شاید در این رهگذر بادرک وجه تسمیه شهر رشت اشنایی بیشتری در معنا ومفهوم نامواژه رشت پیدا کنیم.ناگفته نماند استاد دکتر فروحی با انتشار کتاب( رشت شهر ستاره ها) گامی موثر در این زمینه برداشته که بعنوان پیشینه پژوهش ذکر ان ضروری بنظر میرسید.واژگان گیلکی در طول زمان؛ بلحاظ آوا ومعنا دچار تغییر و دگرگونی شده اند ؛ بنابراین بااستفاده از دانش اتیمولوژی می توانیم تاریخ تحول ودگر گونی یک واژه را در طول زمان مورد بررسی قرار داد.برای دستیابی به بن شناسی نامواژه رشت؛ نیازمند مطالعه این واژه در تمامی مراحل تاریخی زبان می باشیم.نامواژه گیلکی رشت ترکیبی از رش + ت؛ همانند شفت= شف+ ت؛ دارای ریشه وپایه زبان شناختی در زبان اصیل گیلکی است.بی شک نامواژه رشت ؛ از نام های کهن وباستانی سرزمین تاریخی گیلان است؛ که از تک واژه هسته ای ( رش) بمعنی راستی ودرستی بهمراه پسوند( ت) بمعنی مکان یا محل وجایگاه؛ بعنوان بزرگترین وکناک استان گیلان وبه تعبیر جایگاه راستی ودرستی شناخته میشود.در استان گیلان مشابه این نامواژه به واژگانی چون: رشت آباد؛ رشت رود، رشتیان و رشی مواجه میشویم که با ریشه اصیل در زبان گیلکی بر سر ابادی ها ومناطقی در گیلان نامگذاری شده اند.ناگفته پیداست که نامواژه کهن وباستانی رشت؛ در واقع گزارش دهنده فرهنگ دیرین باشندگان این شهر کهنسال بوده واندام بنیادین یا تک واژه هسته ای آن ؛ زیر مجموعه ای از زبان اصیل وشناخته شده پارسی( نه زبان فارسی امروزی )است. در دوران کهن وروزگاران باستان؛ مردم ایران زمین ؛ دارای یک زبان رسمی پارسی بوده؛ که فقط گویشها ولهجه ها در بین اقوام؛ سبب پراکنش انان در گستره کشور گردیده است.رشت قدیم؛ نام شهر حاکم نشین ملک پهناور وایالت بزرگ گیلان بود که تاریخ ان بر اساس محاسبه دانش ابجد به عدد نهصد میرسد ؛ بنابراین رشت در سال نهصد هجری بنا گردیده است.رشت با ترکیبی از تک واژه ( رش) و پسوند ( ت) برگرفته از واژگان زبان تازی؛ بمعنای قطرات ریز اب یا باران که بر زمین می بارد وبسوی اطراف پراکنده میشود ؛ تعبیر میگردد.باید اذعان داشت که امروزه رشت به شهر باران در کشور وحتا جهان مطرح است؛ شاید یکی از دلایل وجه تسمیه رشت ؛ بواسطه ریزش مداوم باران در سطح شهر رشت باشد.برخی از پژوهندگان زبان ولغت شناس؛ رشت را بمعنای فروغ وتابندگی و روشنایی تعبیر میکنندوبرعکس برخی دیگر واژه رشت را به جهت سالدیدگی وکهنگی که رو به فرسودگی وفنا دارد ؛تعبیر می کنند.ناگفته نماند که رشت هر چند پر جوش وخروش وجوان است ولی کهنسال وفرسوده است.اما در عین حال سرزنده وزندگی در آن موج می زند ؛ بنابراین میتواند روشن وپر فروغ در شهرهای گیلان بواسطه اقتصاد وفرهنگ ومسایل اجتماعی وسیاسی باشد!…
یکی از قدیمی ترین پژوهندگان لغت فارسی کشورمان در باب معنی واژه رشت آورده است : نام کیمیاگری مشهور است که زر خالص تولید میکرد ؛ بنابراین زر رشتی شهره عام وخاص بود.می توان گمان کرد که این کیمیا اهل رشت بوده که به تولید وعرضه زر ناب وخالص دست میزد که بعدها در درسطح کشور شهره یافت.در معنا ومفهوم تک واژه ( رش) به تعبیر زمین پشته پشته بر می خوریم؛ که میتواند نام رشت بدلیل موقعیت مکانی وناهموار بودن زمینهای سطح شهر رشت از آن گرفته شده باشد.در جایی دیگر از واژه رشت بمعنای آوار یا انچه که از جایی فرو میریزد ؛ ذکر میشود.ناگفته پیداست شهر تاریخی رشت در طول دوران حیات خود بارها دچار اسیب های فراوان ناشی از پدیده طبیعی زلزله گردیده وبخش اعظمی از شهر رشت به زیر آوار رفته است؛ بنابراین ریشه معنایی رشت بی ارتباط با این موضوع نیست!…
بسیاری از پژوهندگان فرهنگ زبان گیلکی ؛ واژه رشت را از ( رشتن) بمعنی تابیدن وریسیدن ویا رشته کردن پشم ابریشم وکتان می دانند.در این رابطه باید گفت که شهر رشت قدمت دیرینه در تولید مواد اولیه وبافت پارچه ها ومصنوعات ابریشمی وپشمی وکتان در حد صادرات داشته واز سویی دیگررونق رشته صنایع دستی رشتی دوزی در شهر رشت بی ربط به موضوع یاد شده نیست

شاید تعبیر خاکروبه در نامواژه رشت به دلیل وضعیت مکانی مقرون به صحت باشد!.. در منابع واژگان فارسی؛ تک واژه (رش) بمعنای جامه ابریشمی ارزشمند وگرانبها یادشده ؛ بنابراین اگر رشت را محل ومکان تهیه وتولید جامه ابریشمی با ارزش بدانیم سخنی به گزاف نگفته ایم ؛ زیرا که شهر رشت در قدیم مرکز تولید ودادوستد ابریشم ناب وخالص در بازار های جهانی بود!… برخی از کوشندگان واژگان لغات گیلکی؛ تک واژه رش را به مفهوم ابلق یا سیاه وسفید تعبیر کرده اند؛ بنا براین نامواژه رشت؛ بمعنی جایگاه وسرزمین تیره وتار وابلق تفسیر میشود.ناگفته نماند وضعیت جوی آب وهوای رشت بگونه ایست که در اغلب فصول سال؛ آسمان رشت بر اثر پدیدار شدن ابرهای بارور؛ سیمای تیره وتاری از خود نمایان میسازد که میتواند در تایید نکته یادشده موثر واقع شود!…
برخی از گیلان شناسان اهل رشت براین باورند که شهر رشت بواسطه احترام مردم به مولای متقیان به عنوان دانشمند فرزانه جهان اسلام؛ به ویژه در زمان بیعت با سادات علوی وبه رسمیت شناختن حکومت علویان در گیلان وشهر رشت؛ این شهر تاریخی را با وجه تسمیه ( دانشمند فرزانه)بعنوان مرکز حکومت علویان در گیلان انتخاب کردند. یکی ازپژوهشگر معاصر گیلانی در تعبیر واژه رشت اورده است: رشت در گذشته از مراکز کشت کنف یعنی مواد اولیه ( رسن بافی) یا بافتن طناب دام وریسمان بازی ( لافند بازی) بوده است.
باید یاد آور شد که شهر قدیم رشت مرکز تولید ودادوستد وبهره برداری از ابریشم وپشم وکتان بوده که کاربرد فراوانی در زندگی روز مره مردم گیلان داشت.بر این اساس رشت میتواند مرکز تولید رسن یا لافند یا طناب باشد.در یک جمع بندی باید اذعان داشت که رشت نامواژه کهن وباستانی منطقه ای در غرب گیلان ومرکز استان است که ریشه در تمدن وتاریخ کهن سرزمین گیلان دارد؛ بنابراین رشت بمعنای جایگاه راستی ودرستی نسبت به سایر فرضیه های پژوهشی درست تر بنظر می رسد؛ زیرا که تکواژه ( رش) بر گرفته از نمادهای هفتگانه آیین مهر در سرزمین باستانی گیلان است.نمادهای مهر پرستی از جمله راستی ودرستی ؛ گره خورده در فرهنگ وزبان مردم کهن وباستانی گیلان است که پس از گذشت روزگاران طولانی؛ امروزه در زندگی مردم کم رنگ شده است!….

کارمایه ها: واژه نامه گیلکی _ احمد مرعشی_ طاعتی
فرهنگ گیلکی بوسار_ علی اکبر مرادیان گروسی_ ایلیا
فرهنگ واژه های گیلکی_ جعفر بخش زاد محمودی _ گیلکان
گیله گپ_ فریدون نوزاد_ دانشگاه گیلان
لغت نامه علی اکبر دهخدا_ جلد هشتم_ دانشگاه تهران
فرهنگ نفیسی_ دکتر علی اکبر نفیسی_ کتابفروشی خیام
فرهنگ انوری _ دکتر حسن انوری _ انتشارات سخن
فرهنگ فارسی _ دکتر محمد معین _ انتشارات امیر کبیر
تحقیقات میدانی از گویشوران رشت.

منبع: کانال پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان در ایتا