شرحی بر سند تقاضای تاسیس مدارس در منطقه دیلمان

مسعود صوفی نژاد سیویری _ گیلان شناس

شکل گیری آموزش نوین، به ویژه آموزش و تاسیس مدارس دختران و پسران در استان گیلان؛ از مسایل ارزشمند پژوهشی در دوره پهلوی اول بشمار می آید.پس از کودتای سوم اسفند ماه سال ۱۲۹۹ خورشیدی توسط رضا خان میرپنج و آغاز عصر حکومت سلطنتی پهلوی در ایران؛ خزانه کشور بطور کامل خالی بود و بودجه ای برای گسترش فضای آموزشی در سرزمین دانش پرور گیلان نبود.رضا شاه پس از گذشت ده سال حکومت داری با مدیریت در وصول در بخش آمدهای تازه؛ عاقبت در سال ۱۳۱۰ خورشیدی موفق شد تا بودجه کشور را به رقم سی و دو میلیون تومان برساند.رضا خان میر پنج بر خلاف روحیه نظامی؛ علاقه وافر به پیشرفت فرهنگ به ویژه در زمینه تحصیلات عالیه جوانان و اعزام انان به خارج از کشور ؛ جهت آموختن دانش و فن آوری روز دنیا و تسلط بر زبان خارجی داشت.رضا خان در دوره پهلوی اول؛ رفته رفته بر تعداد مدارس گیلان به ویژه در بخش افزایش مدارس دختران پرداخت.در سال ۱۳۱۳خورشیدی؛ پروژه عظیم ساختمان دانشگاه تهران را آغاز و در سال ۱۳۱۷ خورشیدی؛ با تجهیزات کامل آموزشی به بهره برداری رساند.نخستین دسته محصلین ایرانی را در سال ۱۳۰۸ خورشیدی؛ برای تحصیل در رشته های مختلف به کشورهای اروپایی اعزام کرد.در این رهگذر مردم سرزمین دانش خیز گیلان که همواره جویای فراگیری دانش روز وآموزش نوین بودند؛ با ارسال عرایض به مجلس شورای ملی کشور؛ خواستار افزایش فضای تحصیلی و ایجاد امکانات آموزشی به ویژه در نقاط دور افتاده گیلان بودند.سند تاریخی مورد پژوهش حاضر؛ نامه اهالی منطقه دیلمان از توابع لاهیجان در شرق گیلان به مجلس شورای ملی ؛ مبنی بر تاسیس مدارس دخترانه و پسرانه در منطقه یاد شده می باشد.این سند تاریخی در دوازدهم امرداد ماه سال ۱۳۱۱خورشیدی؛ دقیق یکسال پس از افزایش بودجه کشور و ممهور به مهر هفتاد وپنج تن از اهالی دیلمان؛ جهت تاسیس مدارس دخترانه وپسرانه در حومه دیلمان بنگارش در آمده و ارسال شده است.باید اذعان داشت که دیار تاریخی دیلمان واقع در منطقه بکر و کوهستانی شرق گیلان؛ از جمله مناطق عالم پرور؛ اندیشمند ؛ روشنفکر؛ دانشور و فرهیخته کشور پهناور ایران است . شجاعت باشندگان این دیار در اسناد تاریخی و متون کهن بر جای مانده از جمله اثر گرانسنگ ویس ورامین زبانزد عام و خاص می باشد.سرزمینی که امروزه به گیلان سرسبز مشهور است؛ در قرون نخست بعد از تاریخ اسلام؛ به سرزمین پهناور تاریخی دیلمان معروف و مشهور بود.منطقه دیلمان پژواکگاه تاریخ سربلند گیلان است.بی تردید باشندگان ان از مشتاقان علم و ادب و هنر کشور ایران بشمار می آیند.با این پیش نوشته به باز خوانی و شرح موجز سند یاد شده می پردازیم.در بخش آغازین سند مکاتبه اهالی دیلمان امده است:

[ با توجهات خاصیکه( خاصی که) امروز اولیای امورپیشرفت و بسط معارف داشته؛ مراتب تمنیات بنده گان( بندگان) را به ان مقام محترم تقدیم می نماییم.سیاهکل( ازاتوابع لاهیجان) مختصر به یک باب مدرسه شش کلاسه؛ قسمت زیادی از ذکور( پسران) و اناث( دختران) به واسطه انحصار و عدم گنجایش؛ محروم از تحصیل در قسمت دیلمان؛ در صورتی که عده زیادی از ذکور و اناث؛ فوق العاده استعداد تحصیل دارند.بکلی فاقد مدرسه و موسسات معارفی ( اموزش و پرورش کنونی) بر خواطر ( خاطره ها واذهان) مقدس پوشیده نیست که با جمعیتی که در حومه دیلمان وجود دارد؛ احتیاج به چندین باب مدرسه ذکور و انانث داشته و استدعا از ان مقام محترم داریم؛ بنام معارف توجهی به سعادت ابدی و حیات علمی یک عده از نو باوه گان( کودکان ونوجوانان) مستعد شایسته بفرمایید؛ اقلا( حداقل) یکباب مدرسه ذکور و یکباب مدرسه اناث در حومه دیلمان تاسیس وچندین هزار سکنه این حدود را به داشتن ان( برخورداری از مدارس) دعاگو بفرمایید.اهالی دیلمان.]
انچه از این مکاتبه تاریخی بر می آید چنین است: در سال ۱۳۱۱خورشیدی و در دوره پهلوی اول؛ شهر سیاهکل یکباب مدرسه شش کلاسه داشته که ظرفیت ثبت نام و ارایه خدمات آموزشی به فرزندان اهالی دیلمان را نداشته است.بنا براین با توجه به استعداد و استحقاق فوق العاده فرزندان دیار ریلمان به گواه سند یاد شده؛ از نعمت تحصیل و امکانات آموزشی نسبی محروم بودند.در ادامه با اشاره به جمعیت افزون اهالی دیلمان؛ مساله نیاز مبرم به تاسیس مدارس را در این منطقه بطور عاجزانه و ملتمسانه از مجلس شورای ملی تقاضا میکند.در حالیکه در دوره پهلوی اول بسیاری از نقاط کشور ؛ بواسطه تعصب بیجا با تاسیس مدارس دختران و تحصیل دختران مخالفت شدید می ورزیدند؛ که حاصل افکار غلط باشندگان ان دیار بر پایه خرافه پرستی وتعصبات بیجا و روشهای نادرست در زندگی اجتماعی بود.تقاضای تاسیس مدارس به ویژه برای دختران در حومه دیلمان ؛ درک عمیق اهالی دیلمان برای آینده درخشان فرزندان و فراگیری دانش روز در راستای داشتن سرزمینی سرفراز و اباد بود.اهالی دیلمان تاسیس مدارس در این دیار را بمثابه سعادت ابدی و پایدار و حیات علمی ماندگار می دانند.بی شک تاسیس مدارس برای اهالی دیلمان امری ضروری وحیاتی بنظر می رسد و اصرار انان بمعنای احساس مسوولیت در قبال فرزندان در جهت تامین آینده فرزندان ان مرز و بوم میباشد.سرزمین تاریخی دیلمان از گذشته های دور با تاسیس ملاخانه یا مکتب خانه و بهره گیری از ملاهای طالقان و افراد باسواد ان دیار دانش خیز در قالب آموزش سواد قرانی زمینه و بستر لازم برای فراگیری دانش روز و آموزش نوین تحصیلی را برای فرزندان این منطقه فراهم اورده بود. هر چند مکتب خانه پیش زمینه اموزش نوین در دیار دیلمان بود ؛ ولی جوابگوی نیاز تحصیلی و استعدادهای شکوفای فرزندان دیلمانی نبود!… سماجت و پافشاری اهالی دیلمان در راستای تاسیس مدارس؛ نشانگر تمایل بیش از حد اهالی منطقه برای مبارزه و ریشه کن کردن معضل بیسوادی در بین فرزندان بود.سند حاضر گوشه ای از مطالبات فرهنگی اهالی دیلمان در دوران پهلوی اول بود که به استناد سندی دیگر در رابطه به پاسخ وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه ایران به درخواست اهالی دیلمان آمده است:

[ چون در هذه السنه( سالجاری) برای وزارت معارف اضافه اعتبار کافی فراهم نگردیده بود؛ تاسیس موسسات جدید به هیچ وجه مقدور نشده؛ البته در سال آتی اضافه اعتبار فراهم شود ؛ نسبت به انجام تقاضای آقایان( اهالی دیلمان) اقدام مقتضی به عمل خواهد آمد.]

این پاسخ طی سندی به تاریخ سی ام مهر ماه ۱۳۱۱ خورشیدی بنگارش در آمده است.کوتاه سخن اینکه مساله تحصیل و کسب دانش فرزندان برای اهالی دیلمان حایز اهمیت بوده و به همین سبب است که طی مکاتبات مکرر پیگیر ساخت مدارس در حوزه دیلمان بوده تا بلکه آینده فرزندان را تامین کنند.گفتنی است ایجاد مدارس به ویژه در دوره پهلوی اول ودوم در سرزمین دانش پرور گیلان خاصه در شهر تاریخی رشت بعنوان مرکز استان و مهد علم و هنر ؛ امری کاملا مشهود است .بنا براین ناحیه تاریخی دیلمان در زمینه برخورداری از مدارس و بهره گیری از دانش روز و آموزش نوین در راستای تعلیم وتربیت فرزندان از این قائده مستثنی نبوده و همانند سایر نقاط گیلان پیشرو در راه فراگیری دانش و مهارت روز بود.

کار مایه ها: فصلنامه پیام بهارستان دوره دوم سال دوم شماره پنجم پاییز ۱۳۸۸

دیلمان از آعاز تا سده چهارم هجری سید رضا میر فندرسکی فرهنگ ایلیا ۱۳۸۶

منبع: کانال پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان در ایتا